Månadens bok: Poesi ad lib
Foto: Gyldendal

Månadens bok: Poesi ad lib

«Poesi er en måte å være på, en måte å puste på, en måte å sense ting på. For egen del gjelder også en måte å ta inn dikt på – jeg mener andre skriveres dikt.»

Slik innleiar Jan Erik Vold i boka Poesi ad lib, ei bok med utgangspunkt i spalter frå tre ulike avis-seriar om dikt og diktarar. Poesiåret 2000 frå Dagbladet, Snakk om dikt i Morgenbladet frå 2005 - 2006 og Diktet frå Dag og Tid frå 2009 – 2012.

Boka tel 101 tekstar, pluss eit bonusspor, eit forord og eit etterord. 382 sider i det heile. Det vert skrive på nynorsk og på bokmål. Tekstane presenterer norsk poesi, men boka lyfter også fram ei handfull utanlandske poetar som Poesiåret 2000 let sleppe til.

Eg stuper fyrst ned i den delen av boka som kjem frå Poesiåret 2000. Her les eg om «Den ensomste av alle» ; Gunvor Hofmo. Vold set den einsame Hofmo i same båt som den mørklagde Kristofer Uppdal. Men, der den mørklagde poeten Uppdal i alle fall hadde klart å samle eit publikum rundt seg, hadde ikkje Hofmo ei gong kome seg opp på podiet. Han hadde vener og familie. Ho hadde ein ven i livet, som trakk sine siste åndedrag i ein konsentrasjonsleir i Auschwitz. Hofmo og Uppdal var begge to i lange periodar innlagt på Gausdal psykiatriske. Det var Uppdal sine vener som hjalp han ut. Ingen hjalp Hofmo, ho måtte rømme.

For å betre lesa Hofmo sin poesi er det oppklarande med nokre biografiske hint. Vold skriv; «Det har vært klaget over, så lenge Hofmo levde, at hennes dikt ikke var helt lette å komme inn i. Nå, som vi vet litt mer om hennes liv – hvor hun kom fra, hva hun opplevde – så åpner diktene seg.»

 

TIL EN SOM VAR


Alltid din stille stemme,

fuglen som glir av sted

gjennom de lysfjerne bilder

avstaden såres ved.

Tingene åpner seg sakte,

en kveldsvåt furu får ord

til sorgen i lyset, og ømhet

brister av mose og jord.

 

Derfor den lyttende lengsel,

derfor den flyktende fred

i denne forbrente hverdag

jeg aldri forsones med.

Tingene er dine øyne,

tingene er din munn.

Blind står jeg ofte iblant dem.

Men du er min seende stund.

 

Blinde nattegaler 1951

 

Det er mange tunge kjensler. Død. Skuld. Mørke. Teiing. Ekko frå ein sorg. Tapet av ein ven som skulle fylje ho for resten av livet.

Eg vert særleg fengsla av naturen i Hofmo sine dikt. Koplinga mellom det abstrakte og det konkrete skapar eit landskap i dikta som eg ikkje har lese nokon anna stad før. Som når ho skriv; 

- utenfor står krigen og venter, stille mellom urørlige trær

eller som den fyrste setninga i diktet Vinter;

- klokken slår tre gjennom kulden

Orda gjev meg ei umiddelbar kjensle av noko veldig sanseleg, men likevel fjernt. Eg kan ta på det, men eg når likevel ikkje heilt fram.

Olav H. Hauge las Hofmo med stor begeistring. Då Hofmo sine dikt kom i samla utgåve i 1968 skriv Hauge i dagboka si;

"Ho er venteleg – ja eg er sikker – ein av dei største lyrikarane me har hatt (…) dette er stor dikting, og store spursmål ho reiser, ja me har ikkje hatt no slikt fyrr; ho tok upp der Obstfelder slapp (…) Sermerkt for henne er dei vare, fine sansingane av norsk natur, ingen har kome nærare her enn ho! Ho skal ha plass side um side med Edith Södergran og Emily Dickinson. Trass myrket som truga, såg ho endå venleiken i verdi og livet! Er det eit tidsteikn at ho tegjer?."

Etter 16 år i det stille tok Hofmo endeleg ordet i 1971 og gav ut diktsamlinga Gjest på jorden. Same året skriv ho Vinter. 

 VINTER

"Klokken slår tre gjennom kulden. Vekker opp en spurv som flyr mellom visne blad og kvesser sitt nebb mot skumringen.Røyken frå et bål over frossen plen. Som aske, som ben skal du ligge og fornemme nettene over deg, de høye husene skal mumle inne i deg, evig. Uten hender skal du favne alt det trette liv der oppe, uten øyne skal du se ansiktene falle i gatenes foss, uten stemme skal din røst nå alle."

Poesi ad lib er essaysamlinga der Jan Erik Vold presenterer, forklarar og applauderer den moderne poesien. Og ja, iblant treng kanskje denne poesien å kome med ei bruksrettleiing. Kanskje stundom også med ei oppmuntring. Ein tek ofte tak i poesien med alvorsbrillene på. Med høge skuldre og med ei kjensle av at dette er noko ein må lesa. Og endåtil like. Men nei. Som Jan Erik Vold sjølv seier; «Bokas tittel kommer frå det latinske: poesi ad libitum og betyr – som kjent – poesi etter behag. Ingenting skal bevises. Men ting skal heller ikke glemmes. Vi er de ord som lever i oss. Synger i oss. Ordene skaper oss.»

Eg hiv meg med og applauderer både Uppheim og Mehren, Hauge og Obstfelder. Løveid og Bramness og Økland og Johannesen. Men mest av alt applauderer eg Hofmo og Vold. Gunvor Hofmo for sine sterke og nakne skildringar som røskar meg langt inn i hjarterota, og som får meg til å ville stupe vidare ned i alt ho har skrive. Jan Erik Vold for ei fantastisk bok som famnar om så mykje poesi; som spenner så høgt og lågt i det poetiske landskapet, og som dreg dei store linjene både bakover og framover i tid.

Eg vil lese meir. Eg vil kjenne at poesi er ein måte å vere på, puste på.

 

Jan Erik Vold kjem til Ulvik og Hauge-senteret på Verdas poesidag 21. mars – der vil han samtala med Jan H. Landro om eit langt liv i poesien si teneste. Poesi ad lib er til sals både på Verdas poesidag og i museumsbutikken på Hauge-senteret.