Månadens bok: Forvandlinga og andre forteljingar
Forvandlinga og andre forteljingarFoto: Hauge-senteret

Månadens bok: Forvandlinga og andre forteljingar

I påska 1960 skriv Olav H. Hauge i dagboka si: "Kafka: Brevet til faren. ‘I hånden har jeg ikke noe, alt er på taket’, segjer Kafka. Gud skal vita han segjer sant."

Tankane og litteraturen til Franz Kafka går att i dagbøkene til Olav H. Hauge. I den omfangsrike boksamlinga hans, som tel over 6000 skrifter og som vi har her på Haugesenteret, finn ein litteraturen til Kafka både på originalspråket tysk, og omsett til bokmål. No finst eit utval av tekstane til Kafka endeleg også på Hauges eige mål, nynorsk, i samlinga "Forvandlinga og andre forteljingar" (2016), framifrå omsett av forfattar og dramatikar Jon Fosse, og utgitt på Skald forlag.

Forutan Forvandlinga, inneheld boka forteljingane Dommen, Ein landens lækjar, Framfor lova og Ein draum. Fleire av sogene handlar om tilhøvet far/son og det er ingen løyndom at Kafka hadde eit vanskeleg forhold til sin eigen far. For dei som vil studere dette nærare kan eg på det sterkaste tilrå det sjølvbiografiske Brevet til faren. Faren trer her fram som ein autoritær tyrann, men forfattar-sonen er heller ikkje nådig med seg sjølv, og legg ikkje skjul på at han har blitt veik og kraftlaus – "livsudyktig", som han kallar seg.

Til far min

Det høyrer med til historia at Kafka bur heime hos foreldra til han er 31 år, og at han samtidig som han skriv – hovudsakleg om nettene(!) – arbeider som forsikringsagent. Slik har Kafka faktisk ein del til felles med hovudpersonen i Forvandlinga: Gregor Samsa er ein handelsreisande som framleis bur i barndomsheimen og som i fleire år har brødfødd far, mor og søster med handelsverksemda si, før han, og her opnar forteljinga, ein morgon vaknar av urolege drøymer og finn seg sjølv forvandla til "eit uhyrleg kryp":

"Han låg på den panservorne harde ryggen sin og såg, når han lyfte litt på hovudet, den kvelvde brune buken sin delt opp i stive bogeforma valkar til ei høgd sengeteppet var ved å glide ned av og berre såvidt klarte å verta liggjande på. Dei mange små beina hans, ynkeleg tynne jamførde med omfanget han elles, flimra hjelpelaust framfor augo hans. Kva har skjedd med meg? tenkte han. Det var ingen draum." (Kafka 2016, s. 23)

Dette sitatet er typisk for Kafkas litterære verd: i staden for å fortelje oss kva slags insekt Samsa har vorte forvandla til, altså å kategorisere og slik framstille verda på ein måte vi er van med, gir forteljaren oss i staden ei rad utførlege, og heilt spesifikke skildringar. Slik er det også i Ein landens lækjar. Her er det lækjaren sjølv som fortel, og han er i beit: natteklokka har ringt og varsla, han må straks leggje i veg for å vitje ein alvorleg sjuk. Men han har ikkje hest! Han veit ikkje råd. Men så… forpint og i villreie kjem lækjaren til å sparke opp døra til grisehuset, som ikkje har vore i bruk på år og dag:

"Ei skiten stallykt svinga i ei snor der inne. Ein mann, samankrøkt under det låge taket, synte det opne blåøygde andletet sitt. "Skal eg spenna føre?" spurde han medan han kraup framover på alle fire. Eg visste ikkje kva eg skulle seia og bøygde meg berre for å sjå kva som elles fants i grisehuset. Tenestejenta sto attmed meg. "Ein veit ikkje om alt ein har i sitt eige hus," sa ho og vi lo begge. "Hoppla bror, hoppla syster!" ropte drengen og to hestar med kraftige flankar pressa seg fram etter kvarandre ... berre med å vrida på kroppen kom dei seg ut igjennom hòlet av ei dør som dei fylte heilt..." (Kafka 2016, s. 100)

Frå då av er det ingen vei tilbake. Heldigvis for lesaren, fortsettinga er eit høgdepunkt i verdslitteraturen. Dessverre for lækjaren, som han sjølv skal seie heilt mot slutten: "Å ha fylgt natteklokka når ho éin gong ringjer feil – det kan aldri gjerest godt att!" (Kafka 2016, s. 107) Og kva har dette med farstilhøvet å gjere? Vel, forteljinga har dedikasjonen: ”Til far min”.

I garnet

Forteljingane til Kafka handlar ofte om menneske som blir kasta ut i, eller let seg lokka inn i, situasjonar det ikkje finst råd å komme seg ut av. I Dommen bestemmer Georg Bendemann seg for å dele noko som opptek han med far sin. I tiraden faren leverer i retur, ein tirade som utspelar seg over fleire boksider, og som heile tida eskalerer, får sonen på den eine sida høyre at det han fortel er uvesentleg, på den andre sida blir alt han seier brukt mot han:

"Det er ein småting, ikkje verd eit pust, så ikkje lur meg. Har du verkeleg denne venen i Petersburg?" (Kafka 2016, s. 15)

"Den venen din kjenner eg godt. Han ville ha vore ein son etter mitt hjarta. Difor har du òg svike han i alle år. Kvifor elles? Trur du ikkje eg har gråte for hans skuld?" (Kafka 2016, s. 18)

"Du moroa meg verkeleg i dag då du kom og spurde om du skulle skriva til venen din om trulovinga. Han veit jo alt, din dumme gutunge, han veit jo alt! Eg har jo skrive til han fordi du gløymde å ta ifrå meg papir og penn. Difor har han ikkje kome hit på år og dag, han veit alt hundre gonger betre enn du sjølv, breva dine krøllar han saman ulesne i venstre hand medan han held mine brev opp med den høgre for å lesa dei!" (Kafka 2016, s. 21)

Georg let seg føre med inn i det, og i den rørsla raknar alt for sonen: sjølvbilete, det han trudde han kunne rekne med; sjølve livsveven! Også i Gregor Samsas tilfelle, der det jo er forvandlinga til eit kryp som har snudd tilværa på hovudet, er det faren som gir sonen nådestøyten. I begge tilfelle er det som om faren berre har venta på eit passande høve, som ein edderkopp i hjørnet av garnet sitt.

Skinande språk

Likevel finst det mykje av verdi i desse håplause situasjonane. I Ein landens lækjar er lækjaren, straks han sit til hest, underlagt krefter som er langt sterkare enn han, ein slags malstraum: han kan ikkje handle, men å skildre det han ser dét kan han, og det gjer han på ein framifrå måte, på Kafka-måten, der såret i sida til pasienten lækjaren kjem for å vitje, gjennom orda og formuleringane han vel å bruke, nærmast blir noko heilagt, noko som det er verdt å gå til grunne av:

"På den høgre sida hans, i hofteområdet, har eit sår så stort som ei handflate vorte synbert. Rosa i mange sjatteringar, mørkt i djupna, lysare ut mot sidene, finkorna, med blod som samlar seg ujamt her og der, ope som eit steinbrot om dagen. Slik på avstand. På nært hald syner seg endå ei forverring. Kven kan sjå på noko slikt utan å plystre lågt? Ormar, i styrke og lengd som veslefingeren min, rosa i seg sjølve og dessutan dekte med blod, snor seg medan dei sit fast i det inste av såret, med kvite små hovud, med mange bein opp i lyset. Ungdom deg kan ingenting hjelpa. Eg har funne det store såret ditt; av denne blomen i sida di går du til grunne." (Kafka 2016, s. 104)

Det er alltid natt i Kafkas litteratur, men språket skin så sterkt. Og dette blir, som de ser, ivareteke i Fosses omsetting. Ein stad i dagboka skriv Hauge:

"Kafka segjer noko … som eg bit meg merke i … um det tsjekkiske språket. Det er eit ungt språk, segjer Kafka, og det som er mest um å gjera, er at me held det reint, soleis at det skil seg ut og held på sine sermerke millom dei nærskylde språki. – Dette er noko me òg burde tenkja på. Dersom me vil at norsk skal vera eit sjølvstendig språk, bør me tenkja på dette."

Og å halde på sermerka, det gjer Fosse. Her er ord og uttrykk som ‘augnekrærne’, ‘fullnads vita’, ‘pla å ta’, ‘ømtoluge’, men òg bokstavrim som: ’sutlaust smilande’, ’så opptekne av sutene i stunda at dei heilt gløymte å vere framsynte’ – noko eg trur omsettaren Hauge ville sett stor pris på. For ein austlending som meg lager dessa orda og formuleringane små stans i teksten som står heilt riktig til det komplekse innhaldet. Som Hauge seier det: "Å lese ein stor diktar er som å fylgja ein veg gjenom eit framandt land, men du må sjå sjølv."

Kafka i Fosses omsetting finn du i museumsbutikken på Hauge-senteret. Der finn du også dagbøkene til Hauge, og boksamlinga kan du få sjå i etter nærare avtale.

 

Formidlar ved Hauge-senteret, Ragnhild Nabben