Mellom linjene i forfattarintervju

Mellom linjene i forfattarintervju

Jan H. Landro har i ei årrekkje intervjua forfattarar. Her gir han eit innblikk i sine arbeidsmetodar og teknikkar, ispedd nokre friske anekdotar frå ein lang journalistkarriere.

Mellom linjene i forfattarintervju

av Jan H. Landro

Hausten 1980 var eg i San Francisco, på filmfestival. Grytidleg ein torsdagsmorgon vart eg vekt av ein telefon frå redaksjonen i Bergens Tidende: Meldinga om at eksilpolakken Czeslaw Milosz var tildelt nobelprisen i litteratur, hadde nett kome frå Stockholm. Prisvinnaren hadde dei færraste høyrt om, men han var professor ved University of California, Berkeley, utanfor San Francisco.

Ein morgonfugl i universitetsadministrasjonen, heit uvitande om æra som var blitt professoren i polsk litteratur til del, stadfesta i telefon at Milosz var tilsett der, og at han skulle ha ei dobbelførelesing frå kl. 09.15.

Til liks med dei fleste andre kjende heller ikkje eg til den litauiskfødde polakken, som etter den andre verdskrigen hadde gjort amerikanar av seg. Men San Francisco har då bokhandlar! Ikkje langt unna hotellet mitt låg den eldste og største av dei.

Der stod eg og trippa i minutta før dei opna. Så fauk dørene opp til det som skulle gjere at eg kunne oppsøkje prisvinnaren utan å vere totalt blank.

”Czeslaw who”, sa spørjeteiknet bak disken. Eg stava og forklarte, han leitte i det enkle dataanlegget, som på den tida kan ha vore mellom dei meir avanserte, for alt eg veit. Ingen Czeslaw og ingen Milosz, ikkje eingong noko som svakt minte om det namnet.

Neivel, men slikt stoppar ikkje ein ung journalist med teften av eit skup.

Eg tok toget ut til campus, sneik meg inn på seminarrommet, sette meg heilt bak og freista få samanheng i ei førelesing om eit emne eg òg var heilt blank i.

På eit eller anna vis fekk eg forfattaren i tale etter dobbelførelesinga og bar fram ærendet mitt; studentane var stadig uvitande om den internasjonale heideren. Eg trur eg bløffa med at eg var komen eins ærend frå Noreg, og det gjorde sikkert inntrykk. Dessutan meinte han at eg kunne ha kunnskap om noko som opptok han sterkt: Landsmannen Karol Wojtyla hadde no vore pave Johannes Paul II i to år, og korleis var sjansane for at han skulle få Nobels fredspris? Kunngjeringa om prisvinnaren var venta kva dag som helst

Eg fortalde det vesle eg visste, og han gjekk med på å gi eit intervju, hans første som nobelprisvinnar. Dum som eg var, røpte eg ikkje vankunna mi med det same. Etter eit par spørsmål skjøna sjølvsagt Milosz kvar landet låg. Han vart rasande: Kva var det eg trudde eg kunne tillate meg! Dette var ei fornærming.

Etter å ha stått skulerett eit par minutt, fortalde eg han kva eg hadde opplevt i bokhandelen. Då roa han seg, og intervju vart det. Ikkje av dei beste eg har laga, men visstnok det einaste med prisvinnaren i noka europeisk avis neste dag.

 

Førebuing er den nødvendige føresetnaden

Denne opplevinga illustrerer den aller viktigaste føresetnaden for eit vellukka intervju: førebuinga.

Kvifor er det så viktig? Eg kan tenkje meg fleire grunnar.

Dersom intervjuobjektet merkar at du er godt budd for oppgåva og veit kva du snakkar om, sikrar det ei god tone av di forfattaren får ei kjensle av å bli møtt med respekt. Eg trur ikkje det berre var vankunna mi, men òg at eg freista skjule henne, som fekk Czeslaw Milosz opp i eit slikt raseri. Han var fersk nobelprisvinnar, og den første journalisten som bed om eit intervju, veit knapt kven han er og har aldri lese eit ord av han! Slikt er ikkje uttrykk for respekt, snarare det motsette. Det var velviljen hans, ikkje noko anna, som redda det intervjuet for meg.

Dette har sjølvsagt med meir å gjere enn respekt. Har du ikkje lese boka eller bøkene du skal intervjue forfattaren om, vil heile samtalen gå på premissane hans/hennar. Du må berre godta det forfattaren seier – i stor grad utan å kunne varte opp med motspørsmål. Du går inn i den velkjende rolla som mikrofonstativ og er berre med i eit lanseringsspel. Kanskje ser forfattaren og forlaget seg tent med noko slikt, men lesarane krev meir. Mykje meir.

Ein forfattar gir ut ei ny bok etter å ha arbeidd lenge med stoffet og har som regel møtt mykje motstand undervegs. Forfattaren vil òg vere budd på å møte motstand frå ein informert journalist, slik at intervjuet ikkje vert som å handhelse på eit stykke lutefisk. Utan denne motstanden i form av presise, skarpt stilte og relevante spørsmål, blir svara slappe og uinteressante. Ei rein pliktøving. Journalisten kan gjerne dra attende til redaksjonen og sukke over kor uinteressant intervjuobjekt forfattar X var, men skulda ligg på journalisten som ikkje gjorde jobben sin. I somme høve handlar det også om ein redaksjon som ikkje gav journalisten tid til å bu seg slik oppgåva krev.

Den opplevinga Czeslaw Milosz hadde med meg, var langt frå eineståande på den tida. Året etter intervjua eg Jon Michelet for første gong, han var ute med romanenDen gule djevelens by. Før vi var komne særleg langt ut i samtalen, braut han meg brått av midt i eit spørsmål:

– Du har jo lest boka, du!

Så fortalde han korleis dei fleste intervjua gjekk føre seg, med journalistar som knapt hadde lese baksideteksten, og som rekna med at forfattaren skulle gjere jobben for dei. Det gjorde han, men resultatet vart deretter – uinspirert og uinspirerande drøvtygging av det som alt var sagt til eit halvt dusin andre journalistar.

Ikkje eit einaste sekund må du tru at du får eit godt og originalt intervju utan å ha førebudd deg grundig! Du får heller ikkje betre svar enn det spørsmåla dine inviterer til.

Kven skal gå forfattaren på klinga? Kven skal stille dei kvalifiserte og ”alternative” – helst òg overraskande – spørsmåla, om ikkje journalisten? Kva for provoserande spørsmål kan du stille dersom du ikkje har lese boka? Du kan sjølvsagt provosere på feil vis ved å stille ut kunnskapsløysa di. Som lesarar er vi heldigvis så ulike at vi ser til dels heilt ulike ting i den same teksten. Difor er det bryet verdt å lese meir enn eitt intervju med den same forfattaren – om berre intervjuarane har gjort heimeleksa si.

Har du gjort heimeleksa di grundig, kan du ein hende gong skåre eit uventa ekstrapoeng. Då portugisaren José Saramago, den seinare nobelprisvinnaren, kom ut på norsk med romanenBeleiringen av Lisboai 1995, intervjua eg han. Hovudpersonen i boka er korrekturlesar, og under tredje gongs gjennomlesing av boka Beleiringen av Lisboa lèt han seg freiste til å setje inn eit ikke i teksten. Då eg las boka, fann eg på side 109 i den norske omsetjinga det som kunne vere ein korrekturfeil, og som røpte noko som seinare skulle skje. Eg var berre ikkje sikker. All den tid romanen så å seie handla om nettopp ein korrekturfeil, kunne det jo vere noko forfattaren sjølv hadde lagt inn. Eg konfronterte han med funnet mitt. Han avviste at han hadde lagt noka ”felle”, korrigerte og signerte eksemplaret mitt – og skaffa meg såleis eit lite klenodium.

 

Å intervjue er å lese bøker

I våre dagar kan ein journalist kanskje redde seg eit stykke på veg ved hjelp av bokmeldingar og internett, men også då er du bunden av det andre har gjort før deg. Det same gjeld om du stør deg på intervju andre har laga. Då kjem du stort sett ikkje lenger enn til å få (den tvilsame) gleda av å resirkulere slikt som forfattaren alt har sagt både ein og to gonger. For ingen må tru at forfattarar og andre intervjuobjekt ikkje gir mykje dei same svara på dei same spørsmåla kvar gong dei vert intervjua.

I staden for slike lettvinte førebuingar skal du bruke deg sjølv og det du har i deg av røynsler og kjensler. Har du lese boka, kan du sleppe fram di eiga undring. Ho kan vere gull verd for mang ein lesar, men ho finst ikkje i eit intervju om ei bok du ikkje sjølv har lese før du møtte forfattaren.

Å ha lese boka før eit bokintervju er ingen prestasjon; det er eit absolutt minstekrav. Naturleg vil det òg vere å ha lese delar av eller heile forfattarskapen, eller i det minste å ha sett seg inn i han. Den aktuelle boka kan jo representere eit viktig brot med det forfattaren har skrive før. Har ikkje forlagsredaktøren kviskra det til deg, eller du sjølv lese det ein stad, mistar du eit avgjerande poeng for lesarane, og du oppnår berre å syne dei informerte kor lite du veit.

I ein travel bokhaust med mange intervju seier det seg sjølv at der er grenser for kor godt ein kan få budd seg kvar gong. Den som gjer sjølve grunnførebuinga med å lese den boka intervjuet gjeld, får etter kvart eit brukbart overblikk. Ein kjem langt ved å følgje med i pressa og elles halde seg litt orientert i faglitteraturen.

Mitt inntrykk er at dei fleste journalistane i dag er godt førebudde. Då gjeld det berre å passe seg for det eg kallar dagsrevyfella. Du må gjerne stille til intervjuet med ei spørsmålsliste; ei slik kan ofte vere til god hjelp for å strukturere samtalen. Når du er i gang, må du derimot frigjere deg frå dei nedskrivne spørsmåla, lytte til den du intervjuar og heile tida følgje opp det forfattaren seier. Knapt noko irriterer meg meir enn å sjå desse på Dagsrevyen som heile tida må kikke ned på pc-en sin, som ikkje høyrer etter kva som blir sagt, og som ser det som ei prioritert oppgåve å kome gjennom heile den korte lista med spørsmål. Som om jobben då er gjort.

Dette er ikkje journalistikk. Det er heller ikkje intervju. Det er berre høgtlesing av spørsmål og svar som kan få til å sjå etter av-knappen.

 

Å få ein forfattar til å snakke

I åra mine som kulturjournalist har eg intervjua kunstnarar innan alle kategoriar og sjangrar. Røynsla mi er at dei aller fleste av desse har interessant kunnskap, kritiske observasjonar eller spennande refleksjonar å dele. Ingen kunstnarar er meir takksame intervjuobjekt enn forfattarane, for dei har ikkje berre tenkt gjennom tinga; dei har òg evne til å omsetje tankane sine i ord. Ofte velvalde, presise ord som gjer det til ein fest å intervjue akkurat desse folka. Den som får ei lissepasning, må i det minste klare å få ballen i mål. Vanskelegare er det ikkje.

Så hender det sjølvsagt at du kjem ut for intervjuobjekt, også ein og annan forfattar, som er ordknappe på grensa til det kriminelle. Dei må du slite svara ut av, og som oftast kjem dei i ei setning. Det gjer noko både med intervjusituasjonen og intervjuet, diverre. Du kan ikkje gi deg til å dikte for å få ein samanhengande presentasjon av ei samtale som ikkje på noko tidspunkt var samanhengande. Heller ikkje kan du hengje ut intervjuobjektet, til dømes ved å gjere den vanskelege intervjusituasjonen til ei hovudsak i det du skriv. Resultatet gir seg sjølv. Eg tenkjer med lita glede attende på dei – heldigvis få – intervjua som gjekk føre seg på det viset.

Somme vil kanskje tenkje at det kan no ikkje vere så greitt med dei mest taletrengde intervjuobjekta, heller. Der er berre problemet at sorteringa og utskrivinga av notata tek mykje lengre tid. Skal du levere til neste dag, og det skal du ofte, kan det vere ille nok. Uansett; så lenge du har mykje å ta av, blir sluttresultatet bra.

Vanskelegast er dei intervjua der du ideologisk, i kunstsyn eller på anna vis kjenner at du står langt frå forfattaren. Då er det lett å hente fram heile repertoaret av kritiske spørsmål. Kritisk skal ein vere i alle fall, men nettopp når ein er på sitt mest kritiske, er det dess meir viktig å gi att svara korrekt. Slik byggjer ein tillit både til forfattar og lesar.

Det er ingen stor kunst å ”drite ut” eit intervjuobjekt ein ikkje er samd med. Men det er elendig journalistikk. Same kven du intervjuar, er det ”objektet” som er hovudpersonen. Sjølv er du berre ein reiskap som skal prøve å referere han/henne på eit vis som forfattaren kjenner seg att i og er nøgd med. Slik set du samstundes ditt eige bumerke på saka, ikkje ved å ty til ymse ”påfunn”.

 

Det gjeld å finne tonen

Uansett korleis du ter deg og kor vel du er budd, lukkast du ikkje like godt med alle intervju. Personkjemien har òg ein heil del å seie. Då eg intervjua Fay Weldon, sleit eg fælt. Ho merka det og kommenterte det. Det gjorde ikkje dialogen vår greiare, og det trykte intervjuet er ikkje noko eg gjerne syner fram.

Kven sin feil var det? Eg var godt budd og innstilt på ein god samtale, og ho møtte meg med velvilje. Vi fann berre aldri tonen.

Etter meir enn 35 år i intervjubransjen: Har eg lært noko? Fått nokon ny arbeidsmetodikk eller nye måtar å gå laus på oppgåva på?

Eg trur ikkje det. Grunnreglane har ikkje endra seg. Verst av alt: Med så lang røynsle og eit utal intervju bak meg er eg framleis like spent framføre nye oppdrag. Førebuingane tek eg ikkje lettare på, snarare tvert om.

Med større tryggleik kjem også lysta til å prøve og gå nye vegar. Og eventuelt gå på trynet. Då Dag Solstad i 2006 kom ut med Armand V. Fotnoter til en uutgravd roman, ville egskrive ut heile intervjuet i fotnoteform. Det gjekk bra lenge, men mot slutten såg eg at dette ville eg ikkje kunne gjennomføre heilt til siste punktum. Diverre stod utgåvesjefen over meg og venta på manus, så eg fekk ikkje høve til å gjere om intervjuet. Både Solstad og eg er samde om at intervjuet vart det minst vellukka av dei mange samtalene vi har hatt.

Likevel. Dag Solstad er stadig like open for nye intervju. Vi har vel opparbeidd ein slags gjensidig respekt. Det får du med grundig førearbeid og etterretteleg utskriving. Dette er og blir oppskrifta mi for eit godt forfattarintervju.

 

Jan H. Landro (fødd 1948), journalist og forfattar. Han var tilsett i Bergens Tidende 1978–2012, der han var kulturjournalist frå 1978, kulturredaktør 2006–2011 og redaktør for lesarkontakt 2011–12. I åra 1986-1989 var han redaksjonsjef i J.W. Eides Forlag. I ti år frå 1991 skreiv Landro forfattarpresentasjonar til bokserien «Årets bibliotek» som De norske Bokklubbene i 2000 samla i Århundrets forfattere. Året etter gav han ut Jeg er ikke ironisk. Samtaler med Dag Solstad. Han gav ut Trollmann og rundbrenner, ein biografi om Odd Dahl i 1981, og reiseboka Ferieguiden-95(med utvida utgåve året etter), Bakke opp og bakke ned, om Ask Idrettslag og Ask-bygda kom i 2003 og sitatsamlinga Bergen i all ubeskjedenhet(2008). Frå 2013 er han spaltist og journalist i Dag og Tid, og han har sidan 2013 publisert bloggen Ja-Ha?.