Han er Ulabrand til det siste

(Forteljing, 1920)

Av Andreas Austlid

    Det budde ein dokter der ned-med havkanten. Han hadde arbeidet sitt ute i skjergarden, og laut bruka båt seint og tidleg. Ein dag han kom heim, låg det brev på posthuset frå kona til Kristen fiskar. Borni var sjuke av "difterit," og mannen var burte. Dokteren kjende deim godt. Kristen hadde vore skysskaren hans på so mang ei ferd, og syrgjeleg var det um dei tvo vene borni skulde døy. Dei budde på ei øy der ytst ute, halvonnor mil frå land; men det var so fullt av båar og skjer kring hamni og huset, at ein laut vera godt kjend, skulde ein finna fram; i storm var det reint uråd.
    Då dokteren fekk brevet, heldt det på ein storm frå sudvest, so fæl at ikkje eingong lôsane kom ut. Skyssfolki hans sa beint nei. Dit vilde dei ikkje fara no, um dei fekk halve verdi; dei var visse på at det stod grunnbrot yver heile viki. Dokteren gjekk til ein lôs. Men det var nei der óg. Ikkje ein gong Ulabrand, sa han, var ute i slikt ver. "Og han er no ikkje frosen av seg," la han til. "Han skulde sigla heim i dag tidleg; men so tykte han og at det vart for gale; og no sit han uppe hjå landhandlaren".
    Han var ikkje frosen av seg, dokteren heller; men no laut han gjeva seg. Han tagde still og gjekk heim.
    Då han kom fram-um troppi hjå landhandlaren, høyrde han slikt eit mål der inne. Upp gjeng døri, og ut kjem ein stor før mann i sydvest og sjøtrøya og med oljeklæde på armen. Han er noko stiv i føtene, og kjem vaggande ned troppi. "Den ikti, den ikti!" knurrar han. "Ein vert so styrd som ein gamal gamp! – Hei du!" ropte han til dokteren; "kjenner du meg? – Kva er du for ein?" –"Å, din gamle sjøbjørn!" lo dokteren; "kjennest du ikkje ved meg?" "Å, er det du?" Og han kom og klemde handi på dokteren hardt, so det var godt han hadde store og sterke nevar. Han klemde att, det han orka.
    "Ha–ha–ha!" lo sjøbjørnen. "Du er lik deg sjølv, du óg; du er ein greid kar; deg er det då nevar på! – Men kva er det som vantar deg i dag då? Du ser so sinna og arg ut?" – "So du kann sjå det på meg?" sa dokteren. Og so fortalde han kor det hekk i hop. "Og no segjer alle folk her at det er uråd å fara, og det er synd for Kristen og dei stakkars borni." – "Hå hå! Uråd!" ropte den andre med tore-mål. Det gneista or augo hans. "Segjer dei krokane at det er uråd? Men kjenner du meg? Eg er Ulabrand! Eg skal sigla med deg, anten det er råd eller uråd! Borni hans Kristen s k a l få hjelp! Kva bryr eg meg um storm og sjø! Kom berre i båten fort, so skal du få sigla med Ulabrand!"
    Lite etter kom dokteren i oljeklæde og sjøstøvlar og sydvest og gjekk ned i båten til lôsguten. Det braka med skratt yver bryggja; Ulabrand skaut skjemtskot ut yver folket og lôsane.
    So sat han i båten. Og no bar det ut med dei tri, millom båar, skjer og grunnar, so sjødrevet stod um deim. Dokteren måtte undrast yver gamlingen, so djerv og gløgg og rådsnar som han sat der og styrde. Han hadde havt mang ein rar skyss, men han måtte segja seg sjølv at maken til denne hadde han aldri havt. Båten rann millom grunnbroti og smaug og smatt som ein ål, han kleiv sjøane og kløyvde båra, og det gjekk som ein leik. So kom dei susande inn i den vesle viki der huset låg. Dei gjekk upp, og dokteren skunda seg ut i romet til borni. Dei var strengt sjuke, men det stod til livs.
    Medan han sit hjå dei små, gjeng døri upp, og inn kjem Ulabrand. Han hadde teke av seg oljeklædi. Dokteren ser upp og vil beda honom venda. Men han tek seg i det og tegjer. For no fekk han sjå noko som han aldri hev gløymt sidan. Ulabrand, den ville bjørnen, kjem inn so fint og stilt som eit lite lamb, og med ein blid smil på det grove, vêrharde andletet. Han gjeng på tærne burt åt sengi til guten og segjer med mjukt mål – reint noko rart å høyra, når ein hugsa på toremålet hans ute: "Vesle Anton, er du sjuk no då? No må du sjå til å verta frisk att fort, so skal du få vera med og sigla med Ulabrand."
    Guten snudde det bleike andletet mot lôsen, og augo hans lyste med slik inderleg strålande gleda; han tøygde armane ut imot Ulabrand.
    Ja, det var eit rart syn å sjå denne barka hardhausen sitja der millom barnesengene og døyva på lurmålet sitt og tala blide ord til dei sjuke; og likso rart var det å sjå gleda deira. Og best det var, so sat han og fortalde eit eventyr.
    Men dokteren laut snart gjera slutt på røda; dei små tólde ikkje mykje. So gjekk dei ut i stova. No sat han der med dokteren og lôsguten og prata og fortalde. Men te lenger det leid, te meir rykte det i han. Rett som det var, laut han ned på haugen og sjå ut yver havet. Og ikkje fyrr sat han inne, so måtte han ut att. Lôsguten glytte upp og smilte; han kjende ulli.
    Dei hadde drukke kaffi, og sat og fekk seg ein røyk. Ulabrand var vorten so still. Med ein gong spring han upp, slær i bordet og segjer: "Ut i båten, gut! – Takk for laget, dokter; velkomen i morgon! – Nei, det er nok ikkje tid for Ulabrand å sitja i omnskroken no! Ut på havet skal me. Det er visst nok av deim der ute som treng lôs no – og no kjem Ulabrand!"
    Dermed fór han ned åt båten. Og lite etter stod han ut gjenom skumet og brotsjøen, so det var ei gruv å sjå på – og han fann vegen ut der det ingen veg synte. No var han Ulabrand, lôsen som hundrad på hundrad kunde takka for livet og alt dei åtte.

 

*
    Men so kjem den 28de november 1881.
    Ulabrand hadde vorte meir og meir skral i det siste. Ikti var fælt vond med honom; han laut bruka tvo stavar, når han skulde røyva på seg. Men lôs var han endå, og på sjøen måtte han.
    Han hadde rett so smått tenkt på å slutta no. Og han hadde selt båten sin og lôsa saman med Lars, yngste son sin, som alt hadde vore lôs i fleire år. Men kvar gong han Lars kom fram med det som gamlingen tenkte på, då vart han misnøgd; då vilde han kjøpa seg båt sjølv, og taka til att på ny frisk. Men so kom stormen den 28de november 1881. Han kom frå sudvest. Og havet velte seg og spydde og saud so det var ikkje med måte. Det var ein storm og ein sjø som dei ikkje hadde set make til i manns minne. Og alle dei liv og skip som då gjekk til spilles, det var meir enn folk tolde å tenkja på.
    Men ingen ting skok so som det dei fekk høyra um Ulabrand. Den soga gjekk yver land og strand som ein elding.
    Han m å t t e til sjøs, gamlingen. Han var ikkje til å halda inne. Og klokka 2 um natti tok han ut. På tvo stavar kom han ned til båten, og laut få hjelp til å koma uppi. Lars, son hans, og lôsguten var med. Dei tok ut – men kom ikkje att. Dei vart burte.
    Det var havet som hadde lyft Ulabrand upp og gjort han til den kar han var. Og det var eit rart band millom han og havet. Dei høyrde i hop, dei tvo. Fyrr hadde det vore strid, – no skulde han få kvila der ute i fred.
    Ved Lyngholmen fann dei ei år og nokre tiljor; det var alt. Dei hev meint at båten sokk klokka 8 um morgonen.
    Denne bodskapen vart til landssorg. Folk langs havkanten sanka saman pengar, 15000 krunor, til eit Ulabrandslegat, og sjømennene i Larvik reiste ein bautastein. Men best lever han i segner og sogor, som gjeng frå munn til munn og frå fâr til son.
 
 

Frå Lesebok for ungdomsskulen ved Lars Eskeland og Sevêrin Eskeland. Tridje upplaget. Kristiania: Forlagt av Olaf Norli 1920. Elektronisk utgåve 2002 ved Jon Grepstad.