Over Nordsjøen - gjenom England - til Frankrike

(Utdrag frå bok, 1918)

Av H. Angell

Storm av nordvest med regn og snø driv. Eit overlag ufyselegt vêr, for den som skal over Nordsjøen med ein av det engelske rikes dispatchbaatar. Til ny reisefelage hadde eg ein danske i fransk løytnantsuniform. Me tvo kraup i hop i læ bak maskinhuset, med hen­dene djupt i broklumma og hadde det so hyg­gjeleg, som me etter tilhøvi kunde hava det.
    Dansken var so gild ein kar. Fire sylvsnorer paa det eine frakke-ermet fortalde um fire aar i herferd. Tvo paa det andre um tvo gongjer saara.
    «Aa, den eine gongen var jamvel heile ho­vudskallen i fleire bitar, auga ute og heile skrotten ikkje langt fraa eit kadaver.»
    «Fekk De ein granat?»
    «Nei, ikkje eg, men maskina, og so dumpa eg ned fraa 700 m. høgd.»
    «Og De er ljos livande, so vidt eg ser?»
    «Eg var livande ei lang stund, medan eg datt. Eg freista retta maskina upp, men so bar det hovudstups til avgrunns. Og so veit eg ikkje meire, fyrr dei tok til aa draga meg ut or røysi. Det gjorde mordarleg vondt. For den eine mjødmi var ute or led. Underkjaken hadde fenge ein hard støyt. Høgre auga hadde gjenge ut utan doktorkniv, og so var det ei flengje baade her og der i hovudet. Men eg var ikkje meir enn 19 aar den gongen og i heile taket mykje ungdomeleg. Eg fekk for dette ei sylvsnor paa ermet og eit glasauga.
    Næste gongen fekk eg ein granatsplint i and­litet, som gav meg desse striki her og krasa eit auga i mange bitar. Men til al lukka var det glasauga, som fekk støyten og eg saag med det andre so lenge, for eg datt ned paa rette sida av pigtraaden. Paa dette fekk eg ei ny snor.»
    «Rædd?» spurde eg.
    «Dei fyrste gongjerne ikkje so verst, men det vert verre og verre. Ein maa knyta nevane og bita tennene i hop for aa gaa til vêrs att - og gjera sin skyldnad. Ein gong skal me døy alle saman. - Best aa inkje tenkja for mykje paa den tingen. Men rædd er ein. Fælande rædd. Uppglødd for krigen? Naar ein er vaat paa labbane, er sjøsjuk, frys, hev kvalme, og hev alle desse satans kavbaatane lurande paa seg i snøstormen, daa er det ikkje rart med krigsglodi, det skal eg vaaga paa. Eldhug for krigen? De meiner glad i krig? Nei - det er ingen, som sjølv hev vore uppe i det. Men ein gjeng med, for aa gjera sin skyldnad. Og det var mi forbanna plikt aa ganga med fransmennene mot tyskarane. Ikkje sant?
     Eg tenkjer ikkje berre paa Sønder-Jylland, paa Polen, paa Alsace, paa utrydjing av ar­meniarane, paa Serbia og Belgia, endaa dette kann vera grunnar gode nok. Men det er aandi hjaa tyskarane, menneskjedyret, som me maa reisa oss imot. Det vøre ikkje til aa liva under deira førarskap - for andre enn tyskarane sjølve. Eg er glad for di eg melde meg friviljug, daa krigen byrja, og for di so mange danskar hev fylkt seg under tricoloren. Men tenk Dykk for brennhug, naar me hev mot oss 5-6000 av vaare beste sønderjydar. Det er fælt. Men det gjev krigareldhugen ei ny leid. Naar me tenkjer paa alt dette, so gjeng me over Nordsjøen, til skyttargravene, til barda­gane, til rædslane - trass alt.»
    Norigs strender kvarv, og ute i snøkavet dukka det fram tvo engelske destroyarar (jaga­rar). Dei skulde vera vakt. Eit vakkert syn, naar sjøane slog yver dei høge stamnene, og baatane saag ut som dei riste skumfrauden av seg.
    Alle lanternor blinda. Rundt i kring oss myrker og snødriv og lange skumtoppa bylgjor, som lyser lik glefsande tenner i natti, brytst framfyre stamni, driv atterut i kvite, vindpiska flak. Eit megtugt brus av himmel og hav - plask av baaror som bryt yver dek­ket - sjø, som rislar langs skipssida og dette ævige dryn av stempelslagi fraa maskina. Slik jog me av garde inn i natti. 
                                                ______

    Aldri so nær himmel og helvite som i krig.
    Ein far og mor med taaror i augo, ei syster, som smiler og ein som hugheil vittar farvel til far. Ei mor og eit born, som vittar farvel til far. Himlen heime, helvite ved fronten. Og ein reiser fraa himlen og gjeng som mann helvite hugheilt til møtes. Mot den opne gravi - paa sjø - paa land - med jarnvegsfart.
    Me fer gjenom England ved nattartid. Sløkte ljos i alle byar, jarnvegsstationane myrke som husi. Fullmaanen lyser yver vaarskodda.
    Ute i vogngangen spelar soldatar og matrosar kort eller dei stend og nynnar smaatt og stirar ut i myrkret. Og rund i kring, pakningar, byr­sor, staalhattar og pakkor med noko godt heimanfraa. Det er skottar og nokre ameri­kanarar.
    Eg vert glad i skottane, dei er smaa og tettbygde, men so like vaare eigne, at hadde det ikkje vore for klædi, kilt og lue og nakne kné, skulde ikkje ein gong maalet ha fenge ein til aa tru, anna det vøre nordmenn. Maalklangen er so lik vestlandsken, at ein fer upp or halsvevnen og trur ein høyrer strilar og sunnfjordingar syngja ut.
    Ein Edinburg Highlender ser spyrjande paa min sabel.
    «De skal til Frankrike?»
    «Ja vel.»
    «Slaast?»
    «Vonar det.»
     «All right.»
    Og so blunkar han fornøgd og let meg vera i fred. Blide og beinkasame er dei unge gutane. Aldri nærsøkne. Dei skotske soldatar og ma­trosar er det beste lag ein kann faa.
    Men for nokre gutungar!
    Han matrosen, paa H. M. Pembroke, - pak­kar ut bylten sin. Reine, fine ting, visseleg fraa mor, ho som stod smilande og turka augo i Edinburg og inkje vaaga kyssa guten sin, for di han ikkje vilde lika det.
    Han log burt til den framande mannen og vilde endeleg bjoda meg ein cigar.
    «Røykjer ikkje desverre, men skal snart læra det.»
    «I skyttargravene?»
    «Der lærde eg det,» sagde ein liten Cameron Highlender.
    Han saag so ung ut, at eg maatte spyrja: «Kor lenge hev De vore der?»
    «15 maanader!»
    «Og endaa i live?»
    «Meir enn livande,» ropa felagane.
    «Det bit ingen ting paa honom.»
    «Aa jau, - min time kjem nok,» sagde han og vart aalvorleg.
    «Du meiner di kule?»
    «Eller shrapnell.»
    «Berre det ikkje vert gas - eller livande gravlagd.»
    So tala dei ikkje meir um den ting, men gav seg til aa blistra og nynne og gruna paa nokre kortkunster, som ein av matrosane viste fram.
    Me seig inn gjenom London-myrkret, og alle fór ut gjenom dører - og vindaugo hadde eg nær sagt. Cameron-Highlenderen strauk framum meg, smilte med friske tenner og straa­lande guteaugo - og so stakk han til meg eit skotsk blad.
    «Der kann De sjaa vaar skotske tru,» - sagde han. Og augo viste meg eit vers. Det var bøn fyre striden.
    Soldatens innste tankar - trass kortspel og kunster og blistring og laatt.  
______

    Me sat i toget millom Havre og Paris.
    «Oh la guerre» (Aa, krigen), sagde belgiaren.
    «Det tyske innfallet hadde støkkt oss alle. Me var ikkje fyrebudde. Det var vort brotsverk. Det ser me no. Me fekk vaar straff. Men me vilde ikkje ha vore utan desse aari. For dei hev samla oss um ei ny soga, ei ny framtid og gjeve oss att sjølvvyrdnaden.
    Daa Antwerpen vart bombardera, laut me fly, kona mi og dei tvo smaa borni, det yngste 14 dagar gamalt. Eg fekk kona mi upp i ein omnibusautomobil. Der livde ho og alle dei andre i ei fullstappa vogn i meir enn ei vike. 72 timar var ho utan ei brødskorpe - og ho skulde amma sitt barn.
    Dei kom til Ostende og derifraa til England.
    Eg var civilingeniør. Difor vart eg artillerist. Og no er eg fljugar.»
    «Og huslyden liver bra?»
    «Framifraa. No hev eg fire djerve smaaborn.»
    «Fire,» ropa ei fransk dame, som sit beint imot. «Det kann ein kalla aa «marquer les étapes» (merkja milesteinane).
    «For ei lukke,» ropa nokre soldatar. «De hev vare fire aar i krigen, og naar De so kjem heimatt, so fagnar kona Dykk med fire smaaborn. Det kann ein kalla aa hava «la bonne chance» (lukka med seg).
    Og so log heile vognkleven, fyrst og fremst belgiaren, til me bruste inn paa Gare St. Lazare.
    Der baud me farvel og gjekk ut i myrkret, for Paris er myrk um natti. La ville lumière (ljosbyen) er svart, uhyggjeleg svart.  
_______

    Det var som eit sinnbilæte paa det myrkret, der framtidi laag gøymd.

Første kapitlet i H. Angell: Frankrikes søner i vaapn og strid. Kristiania: Forlagt av H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard) 1918. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad