Av laak Ætt.

 
[Del 8 av 10]
 
Ei Forteljing.
 
XIII.
 
(Framhald).
 
Mest heile den Tidi Leiv hadde voret i Amerika, hadde han arbeidt hjaa ein Mann. Det var ein gamall Riking, som hadde tent seg upp med Handel; no hadde han kaupt seg ein Farm, som han hadde Moro av aa driva upp, og som han lagde store Pengar i. Det fyrste Aaret var Leiv berre Arbeidsgut. Og han arbeidde fyr Kar. Han var stor og sterk, Tanken paa Alvhild gjorde han til ei Kjempa; han arbeidde fyr tvo. Dertil var han framifraa tru og paaliteleg. Dei skulde sjaa, at han ikkje var av nokot laakt Slag. Han tenkte paa det, som Faer hans hadde sagt, daa dei skildest; han tenkte paa det leide Ord, som laag yver Ætti; - vinna full Mannsæra vart snart det fyrste fyr Leiv. Men det gjekk som so ofta, at Pengarne og Æra fylgdest aat.
 
Han merkad snart, at han hadde mindre Lærdom enn dei fleste der i Amerika. Og han saag, at detta i stor Mun vilde seinka hans Framstræv. So brukte han sine Fritimar til aa læra seg Engelsk og andre Kunnskapar, som han tottest sjaa Upphjelp i. Paa den Maaten vart han kjend med den "Baronen", som no var Skulemeistar. Leiv hadde godt Hovud og var snart jamgod med andre Folk; i sume Ting raadde han dei. Daa han hadde voret eit Aars Tid hjaa Husbonden sin, gjorde denne han til nokot som ein Arbeidsstyrar hjaa seg. Og daa Leiv greidde detta fint og hadde full Tiltru av Husbonden sin, so var det snart han, som styrde heile Garden.
 
Baronen var ein rar Kar med mange underlege Meiningar. Leiv undrast ofta paa han. Men daa Mannen var fødd Baron og attaat Skulemeistar, so hadde Leiv stor Age fyr han og trudde alt det han sagde. "Det er fulla eg som er faavis", tenkte Leiv. Likevæl hadde han det Vitet, at naar Baronen kom med ein Ting, som han totte var altfor rar, so skaut han ut med Trui til sidan, "naar han eingong vart klokare." Men kor som var fekk Baronen stor Magt yver hans Tankar.
 
Hausten etter var det, han misste sine Pengar. Daa vart han reint utav det. Han hadde voret so glad i desse Pengarne, som stod der i Banken og "gjorde seg" og liksom vaks. Det var som ei Styrkjing i aa vita, at kvar Skillingen, han eingong hadde tent, sidan liksom hjelpte han i Strævet. Det gav Mod; der var Mun i aa stræva paa den Maaten; han bygde alle sine glade Draumar upp um detta. Kvar Dag som gjekk, og kvar Dollar, han sette i Banken, var eit Steg fram. Og di fleire Dollarar, som vart innsette, di meir "vaks" dei, og di meir vaks Leivs Mod og Voner. Han tok til aa tru paa Lukka si; vart glad og trygg, ja byrg. Det var stolt detta aa smida si eigi Framtid sjølv. – Daa rauk heile Stasen. Han gjekk sjuk i lange Tider, vart arg og saar, misste sin Arbeidshug og Trui til Lukka. Vonde Tankar gnog og elte han, so han snaudt fekk sova. Kvat kunde det hjelpa aa stræva? Naar Lukka var imot, so var ho imot. Um han paa nytt vilde slita seg ihop litegrand, so fannst det altid ein Tjuv, som var viljug til aa stela det. Han tottest merka, at det var smaatt med Ærlegdomen i Amerika. Det var Tjuvar og Snytarar det meste. Alle tenkte paa seg sjølv og Ingen paa andre. Aa vera ærleg her var som aa vera eit Lam i eit Vargebøle. Ein var ikkje trygg fyr nokon Ting. Og so Alvhild, - Alvhild og alle hans fagre Draumar! Naar den Tanken kom upp, fløymde Blodet aat Hovudet, Augo tok Eld, Tennerne beit seg ihop, Nevarne knytest som i Sinedraatt; han fælte fyr Vitet. Alvhild, Alvhild, og alle hans Draumar! Han saag henne som ho stod der etter Dansen paa Haugstad, varm, mjuk, dragande, daarande, med Augo som glødde under dei kvite Kvarmar, med Sylgjur som skalv paa det skire Lin . . . han kunde fara upp i Villska og renna til Skogs og flakka fredlaus ikring i heile Nætter. Han maatte eiga Alvhild. Ho og Livet var same Tingen. Men Vegen til aa vinna henne syntest so endelaus lang.
 
"For all Verdsens Skam," sagde Baronen, "kvat er som kjem aat deg? Du ser ut som ein Methodist!" Leiv fortalde alt, som var hendt. Den Skarven av ein Tjuv var stroken avstad med all hans Eign og alle hans Voner. Han hadde stor Hug til aa faa i den Kjeltringen og skamslaa han. Slike Utangar burde ikkje ganga paa Jordi. Daa blenkte det so underleg upp i Augo aat Baronen. "Det kann eg paa ingen Maate halda med deg i," sagde han. "Kasseraren var i Grunnen i sin gode Rett. Hadde du elder eg voret i hans Stad, so hadde me gjort det same."
 
Leiv stirde handfallen paa Baronen. "Du skynar meg ikkje," sagde denne. "Nei nei. Eg hev med Sorg lagt Merkje til, at du er utan all Filosofi. Men den, som liver utan Filosofi i denne Verdi, han er liksom Kattungen fyrr han fær Augo; han er blind! Slepp han paa Vidaatta, so krabbar han uti den fyrste Vatspytten han finn, og gjer Ende paa seg. Eg lyt undervisa deg. Lat oss prøva paa Sokratisk Vis! Veit du, kor mange Slag Folk me hev her i Verdi?"
 
Leiv var gretten. "Tvo Slag," sagde han, "Kjeltringar og – store Kjeltringar."
 
"Hm, ja – ja!" sagde Baronen og nikkad; "sannt nok paa sin Maate, og ikkje audt fyr Filosofi helder. Men du skynar meg ikkje rett. Tingen er den, ser du: Naturen er rangvis. I Grunnen skulde det vera med Livet som med ein Offisersskule: det skulde ikkje fleire sleppa inn enn som kunne faa Postar. Men Naturen er blind, den; han kjenner korkje Statsøkonomi elder Algebra. Han hiver inn i Verdi baade Laust og Fast, og er like sæl um her er Plads fyr dei elder ikkje. Han er som ein streng Faer, som hiver sine Ungar paa Sjøen fyr aa læra dei symja . . . dei maa klara seg sjølv! klarar dei seg ikkje, so søkk dei . . . men Rangvisa er, at Sume hev fenget Symjebelte . . . No! skynar du meg?"
 
"Nei."
 
"So fær me taka eit Døme. Sjaa no som han Kasseraren. Han var ein av dei, som Naturen hadde voret rangvis mot. Han var slengd inn i Livet, skulde liva, hadde fenget Hugen paa aa liva, hadde Retten til aa liva; for den hev me alle, fyrst me er komne her inn . . . men Naturen hadde ikkje sytt fyr at han k u n d e liva. So laut han syta fyr det sjølv. Han rettad paa Naturens Mistak. Det som Naturen hadde haldet att fyr han, det tok han. Det var Naturen og ikkje han, som var Syndaren."
 
"Hm," sagde Leiv.
 
"Eit nytt Døme. Der hev me deg. Du er og ein av dei, som er slengde paa Sjøen utan Symjebelte. Du er ein sterk, staut Kar, hev same Livehug og Liverett som dei andre, hev ein Kropp full av Kraft og varmt Blod, og ei Sjæl, som kann kjenna baade sterk Gleda og sterk Sorg . . . Likevæl gjeng du her og trælar og fær ikkje bruka ditt Liv. Dei andre hev, det du saknar; dei liver som Fuglar i Sol og nyt alt godt; du gjeng som Træl. Du treng all di Magt berre til aa fløyta deg uppe, so du ikkje søkk. Skynar du det?"
 
"Ja."
 
No tok Baronen frami med større Varsemd, liksom meir prøvande og lurande. "Dersom du no sat med med eit Symjebelte millom Henderne . . . det var ikkje ditt, Naturen hadde snytt deg fyr det . . . men du hadde same Retten til det som dei hine . . . og dersom du ikkje fekk det, so kjende du, at du sokk . . . naa ja! Eg vil berre segja det, at dersom du ikkje reiv til deg Beltet, so var du ein Tosk!" – "Kanhenda," sagde Leiv.
 
 

 

Frå Fedraheimen 04.05.1878

Elektronisk utgåve 2007 ved Norsk Ordbok 2014 og Nynorsk kultursentrum